به گزارش خبرنگار حیات، در شرایطی که اقتصاد ایران طی سالهای اخیر تحت تأثیر تورمهای مزمن، افزایش هزینههای معیشت و کاهش قدرت خرید خانوارها قرار داشته، سیاستهای حمایتی دولت بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه افکار عمومی و کارشناسان اقتصادی قرار گرفته است. در این میان، طرح کالابرگ الکترونیکی به عنوان یکی از مهمترین برنامههای حمایتی دولت با هدف حفظ امنیت غذایی خانوارها و کاهش فشار ناشی از افزایش قیمت کالاهای اساسی به اجرا درآمده و اکنون به یکی از محورهای اصلی سیاستهای رفاهی کشور تبدیل شده است.
دولت اجرای کالابرگ را با این استدلال آغاز کرد که در شرایط تورمی، پرداخت نقدی به تنهایی نمیتواند از معیشت اقشار ضعیف محافظت کند؛ زیرا ارزش واقعی یارانههای نقدی به سرعت تحت تأثیر تورم کاهش مییابد و بخش مهمی از اثر حمایتی خود را از دست میدهد. از همین رو، تخصیص اعتبار برای خرید کالاهای اساسی به جای پرداخت صرف پول نقد، به عنوان راهکاری برای تضمین دسترسی خانوارها به اقلام ضروری مورد توجه قرار گرفت.
اکنون پس از گذشت چند مرحله از اجرای این طرح، ارزیابی دستاوردها، نقاط قوت، چالشها و ضرورتهای اصلاح آن به یکی از موضوعات مهم در حوزه سیاستگذاری اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است. پرسش اصلی اینجاست که آیا کالابرگ توانسته از سفره خانوارها در برابر موج گرانیها محافظت کند یا اینکه این سیاست نیز برای اثربخشی بیشتر نیازمند بازنگریهای جدی است؟
چرا کالابرگ در دستور کار قرار گرفت؟
واقعیت آن است که طی سالهای گذشته، تورم مواد غذایی در بسیاری از مقاطع از نرخ تورم عمومی نیز فراتر رفته است. افزایش قیمت اقلامی مانند گوشت، مرغ، لبنیات، روغن، برنج و حبوبات موجب شد بخش قابل توجهی از خانوارهای کمدرآمد و حتی طبقه متوسط با دشواری بیشتری در تأمین نیازهای اساسی خود مواجه شوند.
بررسیهای اقتصادی نشان میدهد زمانی که درآمد خانوارها متناسب با رشد قیمتها افزایش پیدا نمیکند، نخستین واکنش بسیاری از خانوادهها کاهش مصرف کالاهای ضروری است. این موضوع بهویژه در دهکهای پایین درآمدی میتواند آثار اجتماعی و حتی بهداشتی قابل توجهی به همراه داشته باشد.
بر همین اساس، دولت تلاش کرد بخشی از حمایتهای معیشتی را به صورت هدفمند و در قالب اعتبار خرید کالاهای اساسی ارائه کند تا اطمینان حاصل شود منابع حمایتی مستقیماً صرف تأمین نیازهای ضروری خانوارها میشود.در مراحل جدید اجرای طرح نیز اعتبار تخصیصی به دهکهای هدف افزایش یافته و امکان خرید مجموعهای از کالاهای اساسی از طریق شبکه گسترده فروشگاههای طرف قرارداد فراهم شده است. مسئولان معتقدند این اقدام باعث شده خانوارهای مشمول بتوانند بخشی از نیازهای غذایی خود را با هزینه کمتری تأمین کنند.
مهمترین مزایای کالابرگ الکترونیکی
بسیاری از کارشناسان حوزه رفاه اجتماعی و اقتصاد، مهمترین مزیت کالابرگ را حفظ امنیت غذایی جامعه میدانند.
امنیت غذایی به معنای دسترسی پایدار و کافی خانوارها به مواد غذایی مورد نیاز است. در شرایط تورمی، خانوارهای کمدرآمد بیش از سایر اقشار در معرض کاهش مصرف مواد غذایی قرار دارند. کالابرگ تلاش میکند از طریق تأمین اعتبار مشخص برای خرید کالاهای اساسی، مانع از حذف این اقلام از سبد مصرفی خانوار شود.
یکی دیگر از مزیتهای این طرح، هدفمندتر شدن حمایتهای دولتی است. در گذشته بخش قابل توجهی از یارانههای پنهان و آشکار به صورت غیرهدفمند توزیع میشد و حتی دهکهای پردرآمد نیز از آن بهرهمند بودند. اما در سازوکار جدید، دولت تلاش کرده منابع را بیشتر به سمت گروههای کمدرآمد هدایت کند.
کارشناسان همچنین معتقدند کالابرگ میتواند احتمال مصرف غیرضروری منابع حمایتی را کاهش دهد. در یارانه نقدی، خانوار ممکن است به دلیل فشار هزینههای مختلف، منابع دریافتی را صرف بدهیها، اجاره مسکن یا سایر هزینهها کند؛ اما اعتبار کالابرگ مستقیماً به خرید کالاهای ضروری اختصاص مییابد.
شفافیت نیز از دیگر نقاط قوت این طرح محسوب میشود. استفاده از زیرساخت الکترونیکی امکان رصد دقیقتر نحوه تخصیص منابع، میزان استفاده خانوارها و عملکرد شبکه توزیع را برای دولت فراهم کرده است؛ موضوعی که در سیاستهای حمایتی سنتی کمتر امکانپذیر بود.
کالابرگ و کاهش فشار تورمی بر دهکهای پایین
مدافعان این سیاست معتقدند کالابرگ در شرایط فعلی اقتصاد ایران بیش از آنکه یک ابزار رفاهی باشد، یک ضرورت اجتماعی است و معتقدند اگر حمایتهای کالایی وجود نداشته باشد، افزایش مداوم قیمت مواد غذایی میتواند منجر به کاهش محسوس مصرف اقلام ضروری در میان خانوارهای کمدرآمد شود. این مسئله نه تنها معیشت مردم بلکه سلامت عمومی جامعه را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
همچنین، دولت نمیتواند نسبت به کاهش قدرت خرید دهکهای پایین بیتفاوت باشد و کالابرگ یکی از ابزارهایی است که میتواند تا حدی آثار تورم را کنترل کند. از طرفی برخی کارشناسان معتقدند کالابرگ در مقایسه با توزیع مستقیم کالا، مزیتهای بیشتری دارد؛ زیرا ضمن حفظ کرامت خانوارها، امکان انتخاب و خرید از فروشگاههای مختلف را نیز فراهم میکند.
چالشهای کالابرگ؛ از دهکبندی تا کاهش قدرت خرید اعتبار
با وجود مزایای مطرح شده، اجرای کالابرگ با انتقادهای متعددی نیز همراه بوده است.یکی از مهمترین چالشها به نظام دهکبندی خانوارها مربوط میشود. در سالهای اخیر بارها گزارشهایی از اعتراض مردم نسبت به نحوه شناسایی مشمولان منتشر شده است.برخی خانوارها معتقدند با وجود شرایط اقتصادی دشوار، از دریافت حمایت محروم شدهاند. در مقابل، گزارشهایی نیز درباره بهرهمندی برخی افراد با وضعیت اقتصادی مناسب از مزایای طرح مطرح شده است.
کارشناسان تأکید دارند که موفقیت هر سیاست حمایتی تا حد زیادی به دقت در شناسایی جامعه هدف بستگی دارد. اگر خطا در دهکبندی بالا باشد، بخشی از منابع به افراد غیرنیازمند اختصاص مییابد و خانوارهای نیازمند از حمایت محروم میشوند.چالش دیگر به میزان اعتبار اختصاصیافته مربوط میشود. هرچند دولت در مقاطع مختلف اعتبار کالابرگ را افزایش داده، اما در اقتصادی که تورم همچنان بالاست، ثابت ماندن اعتبار میتواند به کاهش تدریجی قدرت خرید آن منجر شود.
به بیان دیگر، اگر قیمت کالاهای اساسی سریعتر از میزان افزایش اعتبار رشد کند، اثر حمایتی طرح به مرور زمان کاهش خواهد یافت و خانوارها قادر نخواهند بود همان حجم کالا را خریداری کنند.
محدودیت در انتخاب کالاها نیز انتقادی است که همچنان پابرجاست. یکی دیگر از انتقادهای مطرحشده درباره کالابرگ، محدود بودن دامنه کالاهای مشمول است. بسیاری از خانوارها معتقدند نیازهای مصرفی خانوادهها با یکدیگر تفاوت دارد و تعیین یک فهرست ثابت از کالاها نمیتواند پاسخگوی همه نیازها باشد.
به عنوان مثال، برخی خانوادهها ممکن است نیاز بیشتری به محصولات لبنی داشته باشند و برخی دیگر ترجیح دهند اعتبار خود را صرف خرید اقلام پروتئینی یا سایر کالاهای ضروری کنند. از این رو، شماری از کارشناسان پیشنهاد میکنند دامنه انتخاب کالاها افزایش پیدا کند تا انعطافپذیری بیشتری برای خانوارها ایجاد شود.
زیرساختها و دسترسی؛ چالشی که هنوز پایان نیافته است
اگرچه دولت طی سالهای اخیر شبکه فروشگاهی متصل به کالابرگ را به شکل قابل توجهی توسعه داده، اما همچنان در برخی مناطق محروم و روستایی مشکلاتی در دسترسی به فروشگاههای طرف قرارداد وجود دارد. در برخی نقاط نیز کاربران از اختلالهای سامانهای یا محدودیت موجودی برخی کالاها گلایه دارند.کارشناسان معتقدند توسعه زیرساختهای فنی و گسترش شبکه عرضه، پیششرط موفقیت بلندمدت این طرح است و بدون رفع این موانع، بخشی از جامعه هدف همچنان با مشکل مواجه خواهد بود.
کالابرگ یا یارانه نقدی؟
یکی از بحثهای مهم میان اقتصاددانان، مقایسه کالابرگ و یارانه نقدی است.طرفداران یارانه نقدی معتقدند مردم بهتر از دولت میدانند منابع مالی خود را چگونه هزینه کنند و محدود کردن انتخاب خانوارها با اصول اقتصاد بازار سازگار نیست.
در مقابل، موافقان کالابرگ میگویند در شرایط تورمی، پرداخت نقدی به سرعت ارزش خود را از دست میدهد و تضمینی برای تأمین کالاهای اساسی ایجاد نمیکند. برخی اقتصاددانان راهحل میانه را پیشنهاد میکنند؛ یعنی اجرای مدل ترکیبی. در این الگو بخشی از حمایتها به صورت نقدی و بخشی در قالب کالابرگ ارائه میشود تا هم قدرت انتخاب خانوار حفظ شود و هم امنیت غذایی آنها مورد حمایت قرار گیرد.
چه اصلاحاتی میتواند اثربخشی کالابرگ را افزایش دهد؟
کارشناسان برای افزایش کارآمدی این سیاست چند پیشنهاد مشخص مطرح میکنند. نخست، بهروزرسانی مستمر اطلاعات اقتصادی خانوارها و اصلاح نظام دهکبندی است تا حمایتها دقیقتر به جامعه هدف برسد. دوم، افزایش تنوع کالاهای مشمول طرح و ایجاد انعطاف بیشتر در انتخاب خانوارهاست. سوم، تغییر دورهای اعتبار کالابرگ متناسب با نرخ تورم و قیمت کالاهای اساسی است تا قدرت خرید واقعی خانوارها حفظ شود. چهارم، توسعه فروشگاههای طرف قرارداد در مناطق روستایی و کمبرخوردار و رفع مشکلات زیرساختی سامانههاست.و در نهایت، انتشار گزارشهای شفاف از میزان منابع تخصیصیافته، تعداد مشمولان و آثار اقتصادی و اجتماعی طرح میتواند اعتماد عمومی را افزایش دهد.
کلام آخر
کالابرگ الکترونیکی را نمیتوان راهحل نهایی مشکلات معیشتی کشور دانست؛ زیرا ریشه اصلی فشار اقتصادی بر خانوارها در تورم، کاهش رشد اقتصادی و محدودیتهای درآمدی نهفته است. با این حال، در شرایط کنونی این طرح یکی از مهمترین ابزارهای دولت برای حمایت از اقشار آسیبپذیر و جلوگیری از کاهش مصرف کالاهای اساسی محسوب میشود.
تجربه چند سال گذشته نشان داده است که حذف کامل حمایتهای کالایی میتواند فشار بیشتری بر دهکهای پایین وارد کند، اما تداوم این سیاست بدون اصلاحات ساختاری نیز به تدریج از اثربخشی آن خواهد کاست.از این رو، موفقیت آینده کالابرگ بیش از آنکه به اصل وجود طرح وابسته باشد، به نحوه اجرا، دقت در شناسایی مشمولان، حفظ ارزش واقعی اعتبارها، افزایش انعطافپذیری و شفافیت در تخصیص منابع بستگی دارد؛ مسیری که در صورت تحقق میتواند کالابرگ را از یک سیاست حمایتی مقطعی به ابزاری مؤثر برای حفظ امنیت غذایی و کاهش فشار معیشتی بر خانوارهای ایرانی تبدیل کند.
انتهای پیام/
نظر شما