به گزارش حیات به نقل از ستاد ویژه توسعه فناوری نانو، پژوهشگران دانشگاه فلیندرز استرالیا نوعی پوشش انعطافپذیر و رسانا توسعه دادهاند که با بهرهگیری از تََرَکهای میکروسکوپی در ساختار خود و دریافت یک تحریک الکتریکی کوتاه، قادر است بیش از ۸۰ درصد باکتریها را از بین ببرد. این دستاورد که در آزمایشهای اولیه علیه باکتریهای مقاوم به آنتیبیوتیک نیز عملکرد امیدوارکنندهای نشان داده است، میتواند زمینهساز تولید پانسمانهای هوشمند و تجهیزات پوشیدنی با قابلیت مقابله با عفونت باشد.
مقاومت فزاینده باکتریها در برابر آنتیبیوتیکها، نظامهای سلامت در سراسر جهان را با چالشی جدی روبهرو کرده است. در شرایطی که درمان برخی عفونتهای باکتریایی روزبهروز دشوارتر میشود، توسعه فناوریهایی که بتوانند پیش از گسترش عفونت، رشد و فعالیت عوامل بیماریزا را مهار کنند، اهمیت فزایندهای یافته است. در همین راستا، گروهی از پژوهشگران دانشگاه فلیندرز (Flinders University) استرالیا به یافتهای تازه در حوزه مهندسی مواد و فناوریهای ضدباکتریایی دست یافتهاند که در آن، یکی از ویژگیهایی که معمولاً نقص ساختاری مواد محسوب میشود، یعنی ترکخوردگی، به عاملی مؤثر برای نابودی باکتریها تبدیل شده است.
این پژوهش که نتایج آن در نشریه علمی «اسمال استراکچرز» (Small Structures) با عنوان «شبکههای ریزترک برنامهریزیشده با تنش در لایههای نازک گالیم ـ نانولوله کربنی برای ایجاد سطوح ضدباکتریایی فعال با پلاسما و پاسخگو به تحریک الکتریکی» منتشر شده است، نشان میدهد ایجاد کنترلشده ترکهای میکروسکوپی در پوششهای رسانا میتواند قابلیت ضدباکتریایی آنها را به شکل قابلتوجهی افزایش دهد.
ترکهایی که به نقاط فعال الکتریکی تبدیل میشوند
در طراحی و ساخت مواد مهندسیشده، ایجاد ترک معمولاً پدیدهای نامطلوب تلقی میشود؛ زیرا میتواند استحکام ماده را کاهش دهد و زمینه گسترش شکست ساختاری را فراهم کند. به همین دلیل، مهندسان همواره تلاش کردهاند با انتخاب مواد مناسب و بهینهسازی فرآیندهای ساخت، از شکلگیری چنین ترکهایی جلوگیری کنند. اما پژوهشگران دانشگاه فلیندرز در این مطالعه نشان دادهاند که اگر ترکها با اندازه، توزیع و آرایش کنترلشده در ساختار ماده ایجاد شوند، میتوان از آنها برای دستیابی به عملکردهای جدید و کاربردی بهره گرفت.
ماده توسعهیافته در این پژوهش، پوششی انعطافپذیر است که از ترکیب گالیم مایع و نانولولههای کربنی ساخته شده است. گالیم فلزی است که در دمایی نزدیک به دمای محیط ذوب میشود و همین ویژگی، امکان استفاده از آن را در ساخت پوششهای انعطافپذیر و رسانا فراهم میکند. نانولولههای کربنی نیز به دلیل ویژگیهای الکتریکی و ساختاری مطلوب، نقش مهمی در ایجاد قابلیت هدایت الکتریکی این ترکیب دارند.
هنگامی که پوشش ساختهشده خشک میشود، شبکهای از ترکهای بسیار ریز بهطور طبیعی در سطح آن شکل میگیرد. برخلاف انتظار اولیه، این ترکها نهتنها عملکرد ماده را تضعیف نمیکنند، بلکه نقاطی با تمرکز بالای فعالیت الکتریکی به وجود میآورند. این نقاط که پژوهشگران از آنها بهعنوان کانونهای فعال الکتریکی یاد میکنند، به افزایش توان ضدباکتریایی پوشش کمک میکنند.
نابودی بیش از ۸۰ درصد باکتریها با یک تحریک الکتریکی کوتاه
برای ارزیابی عملکرد این پوشش، پژوهشگران آن را در برابر چند گونه باکتری بیماریزا آزمایش کردند. از جمله این باکتریها میتوان به استافیلوکوکوس اورئوس مقاوم به متیسیلین (MRSA) و سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa) اشاره کرد. باکتری نخست یکی از عوامل مهم عفونتهای بیمارستانی مقاوم به درمان است و باکتری دوم نیز میتواند در افراد آسیبپذیر، عفونتهای جدی ایجاد کند.
نتایج آزمایشها نشان داد که تنها با یک دقیقه تحریک الکتریکی با استفاده از یک باتری معمولی ۹ ولتی، بیش از ۸۰ درصد سلولهای باکتریایی طی سه ساعت از بین میروند. این نتیجه بیانگر آن است که ترکیب طراحی هوشمندانه ساختار ماده و اعمال تحریک الکتریکی میتواند راهکاری مؤثر برای ایجاد سطوح ضدباکتریایی فعال فراهم کند.
بررسیهای پژوهشگران نشان داد که تحریک الکتریکی موجب افزایش تنش درون سلولهای باکتریایی میشود و از این طریق به ساختار سلولی آنها آسیب میرساند. علاوه بر این، پوشش موردنظر قابلیت تولید پلاسما را نیز دارد. پلاسما که بهعنوان حالت چهارم ماده شناخته میشود، گازی یونیده و پرانرژی است که میتواند مولکولهای واکنشپذیری تولید کند. این مولکولها قادرند فعالیت و رشد باکتریها را مهار کنند و در نتیجه، به تقویت عملکرد ضدباکتریایی سطح کمک کنند.
نکته مهم دیگر در این پژوهش، بررسی سازگاری زیستی پوشش توسعهیافته بود. آزمایشهای انجامشده در محیط آزمایشگاهی نشان داد که این ماده، در شرایط مورد بررسی، با سلولهای پوستی انسان سازگار است. این یافته از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا هر فناوری ضدباکتریایی که قرار است در تماس مستقیم با پوست یا بافتهای بدن استفاده شود، باید علاوه بر اثربخشی در برابر عوامل بیماریزا، از آسیبرساندن به سلولهای سالم نیز جلوگیری کند. البته این نتایج به معنای تأیید ایمنی بالینی ماده نیست و ارزیابیهای تکمیلی برای مشخصشدن رفتار آن در شرایط واقعی استفاده پزشکی همچنان ضروری است.
از پانسمانهای هوشمند تا منسوجات پوشیدنی
ویکخان ترونگ، دانشیار دانشگاه فلیندرز و از پژوهشگران این مطالعه، معتقد است این دستاورد نگاه متداول مهندسان به ترکهای ساختاری را به چالش میکشد. به گفته او، درحالیکه بخش قابلتوجهی از تلاشهای مهندسی بر جلوگیری از ایجاد ترک متمرکز بوده است، نتایج این تحقیق نشان میدهد که ترکهای میکروسکوپی، در صورت طراحی و کنترل مناسب، میتوانند به بخشی از عملکرد مفید یک ماده تبدیل شوند.
وی همچنین با اشاره به گسترش مقاومت آنتیبیوتیکی در جهان تأکید کرده است که توسعه فناوریهایی برای پیشگیری و کنترل عفونت، بدون اتکای صرف به آنتیبیوتیکها، اهمیت روزافزونی پیدا کرده است. در این رویکرد، ترکیب طراحی هوشمند مواد با تحریک الکتریکی، امکان ایجاد یک پاسخ ضدمیکروبی قابلکنترل را فراهم میکند؛ به این معنا که پوشش میتواند در زمان نیاز و با اعمال جریان الکتریکی فعال شود.
یکی از کاربردهای بالقوه این فناوری، ساخت پانسمانهای هوشمند برای زخمهایی است که بهسختی ترمیم میشوند یا در معرض خطر عفونت قرار دارند. چنین پانسمانهایی در آینده میتوانند با فعالشدن از طریق تحریک الکتریکی، محیط زخم را در برابر رشد باکتریها محافظت کنند و احتمال بروز یا گسترش عفونت را کاهش دهند.
انعطافپذیری، قابلیت کشیدهشدن و هدایت الکتریکی این ماده، امکان استفاده از آن را در توسعه تجهیزات پوشیدنی سلامت نیز مطرح میکند. پژوهشگران تصور میکنند در آینده بتوان از این پوششها برای ساخت برچسبهای نرم پوستی یا منسوجات هوشمندی استفاده کرد که علاوه بر مقابله با آلودگیهای میکروبی، قادر به پایش برخی علائم فیزیولوژیک بدن، از جمله فعالیت قلب و عضلات باشند.
با وجود نتایج امیدوارکننده، این فناوری همچنان در مراحل اولیه توسعه قرار دارد و پیش از ورود به کاربردهای پزشکی و استفاده مستقیم برای بیماران، به بررسیهای بیشتر، ارزیابیهای ایمنی و آزمونهای تکمیلی نیاز دارد. بااینحال، نتایج این مطالعه نشان میدهد که مهندسی هدفمند ساختارهای میکروسکوپی میتواند ویژگیهایی کاملاً جدید به مواد انعطافپذیر ببخشد و مسیر تازهای برای طراحی سطوح ضدباکتریایی هوشمند و قابلکنترل ایجاد کند.
این پژوهش بار دیگر اهمیت نگاه متفاوت به ساختار مواد را برجسته میکند؛ نگاهی که در آن حتی یک نقص ظاهری مانند ترکهای ریز، در صورت کنترل و مهندسی دقیق، میتواند به مزیتی کاربردی تبدیل شود و راه را برای توسعه فناوریهای نوین در حوزه سلامت و تجهیزات پزشکی هموار کند.
انتهای پیام//
نظر شما