به گزارش حیات،‌ «از دفتر شعر امین»، منتخبی از اشعار رهبر شهید انقلاب است که چندی است با مقدمه غلامعلی حدادعادل توسط انتشارات انقلاب اسلامی منتشر شد. این اثر شامل دو بخش است؛ بخشی که مربوط به مجموعه‌ای از اشعار رهبر شهید در موضوعات گوناگون آیینی، اخلاقی، معنوی و دینی و عرفانی است و بخشی دیگر، به ارائه آثار تایپوگرافی هنرمندان از سروده‌های ایشان اختصاص یافته است.

رهبر شهید انقلاب در کنار فعالیت‌های سیاسی و مرجعیت دینی، در حوزه ادبیات و به ویژه شعر فارسی به عنوان فردی دغدغه‌مند با نگاه‌ها و رویکردی متفاوت شناخته می‌شوند. در حالی که شعر در نظر بسیاری از رجل سیاسی و مسئولان کشوری، زینت‌المجلس و حاشیه رویدادهای مختلف تلقی می‌شود، ایشان، شعر را میراث ایرانیان و هنری تمدن‌ساز معرفی می‌کردند.

در کنار این، آرای ایشان درباره برخی از متون کلاسیک، به‌ویژه آثار عرفانی ادبیات فارسی، از وسعت دید و نگاه متفاوت ایشان با هم‌قطاران حکایت دارد؛ موضوعی که نمونه بارز آن را می‌توان درباره نظر ایشان راجع به مثنوی مولوی دید. 

علاقه به شعر از دوران جوانی در ایشان شکل گرفت. انس به متون ادبی، فارسی و عربی، زمینه گرایش به شعر گفتن را در ایشان ایجاد کرد؛ شاعری که "امین" تخلص می‌کرد و پیش از انقلاب با حضور در انجمن‌های ادبی مشهور در مشهد و سپس در جمع‌های ادبی تهران و در مراوده با شاعران صاحب‌نام عصر، به عنوان روحانی جوانی شناخته شد که حرفی برای گفتن در عرصه شعر دارد.  تسنیم به‌مناسبت انتشار این مجموعه از اشعار رهبر شهید، در گفت‌وگویی با رضا اسماعیلی، شاعر و پژوهشگر، به بررسی ویژگی‌های ادبی سروده‌های ایشان پرداخت که در ادامه می‌خوانید:

* تسنیم: با توجه به پیشینه حضور و پرورش ادبی رهبر شهید در محافل و انجمن‌های ادبی شاخص خراسان و مشهد (مانند انجمن فرخ و همنشینی با شاعرانی چون امیری فیروزکوهی، مهدی اخوان ثالث، قهرمان و شفیعی کدکنی)، ردپای مکتب خراسان و گرایش خاص به سبک هندی (اصفهانی)- به‌ویژه در حوزه مضمون‌سازی‌های باریک، تصویرپردازی و استفاده از ردیف‌های دشوار- در غزلیات ایشان چگونه و با چه کیفیتی نمود پیدا کرده است؟

 رهبر شهید انقلاب از دوران نوجوانی به شعر و ادبیات علاقه داشتند. عشق و علاقه ایشان به ادبیات، راه ورودشان به انجمن‌های ادبی مشهد را هموار و باعث آشنایی با شاعران برجسته‌ای چون احمد کمال‌پور، علی باقرزاده، نعمت میرزاده، محمد قهرمان، محمدرضا حکیمی و ذبیح‌الله صاحبکار شد. چنان که حضرت آقا در غزلی به دلبستگی خویش به شاعران خراسان اشاره کرده‌اند:

هرچند «امین»، بستۀ دنیا نی‌ام اما

دلبستۀ یاران خراسانی خویشم

حضور در انجمن‌های ادبی فردوسی و فرخ، زمینه آشنایی و دوستی ایشان را با شاعران برجسته آن روزگار از جمله «غلامرضا قدسی» فراهم کرد. نشست و برخاست با شاعران انجمن ادبی فردوسی که بسیاری از آنان متاثر از سبک هندی – بخصوص صائب تبریزی – بودند، رهبر شهید را به این سبک ادبی علاقه‌مند کرد. در غزل‌های به یادگار مانده از امین شعر انقلاب، رگه‌هایی از گرایش به سبک هندی مشهود است. البته این گرایش بیشتر در حوزه مضمون و درونمایه است تا فرم و صورت و بازی‌های لفظی و زبانی. تعلق خاطر رهبر شهید به شاعران سبک هندی به خاطر توجه به آموزه‌های معنوی و معرفتی و حکمت و اخلاق است.

رهبر شهید از شاعرانی چون فردوسی، سعدی، حافظ، بیدل و صائب به عنوان پیامبران شعر پارسی نام می‌بردند؛ شاعرانی حکیم که اشعارشان سرشار از حکمت و معرفت و معنویت است.

آن ادیب حکیم در دیدارهای سالانه با شاعران انقلاب، همواره به مطالعه اشعار شاعرانی چون بیدل و صائب تاکید داشته و این دو شاعر را در شمار شاعران ممتاز و تراز اول سبک هندی می‌دانستند و به شاعران توصیه می‌کردند که نگاهشان در شعر به این قله‌ها باشد.

آن رهبر فرزانه در رهنمودهای خویش در مورد جایگاه رفیع ادبی صائب اشارات فراوانی داشته‌اند. این جملات در ستایش صائب از رهبر شهید قابل تامل است: «بعد از حافظ، هیچ غزل‌سرایی به عظمت صائب نیامده است. بعد از رودکی، هیچ شاعری به تعداد صائب شعر نگفته است؛ دویست‌هزار بیت شعر دارد. البته شاعرِ حسابی که بشود روی شعرش ایستاد و از شعرش دفاع کرد، موردنظر است... شما دیوان صائب را نگاه کنید، یک معرفت دینی عمیق در آن می‌بینید. انسان به بیدل که می‌رسد، به شکل دهشتناکی در شعر او معارف عمیق پیچیده‌ی دینی را مشاهده می کند. این‌ها بزرگان ما هستند، این‌ها ائمه شعرند؛ در واقع باید گفت پیامبران شعر فارسی، این‌ها هستند».

بله، در غزل‌های رهبر شهید تا حدودی ردپای تاثیرپذیری از شاعران سبک هندی را می‌توان دید؛ ولی همچنان که اشاره شد، این تاثیرپذیری بیشتر در حوزه مضمون و معناست تا فرم و صورت و پیچیدگی‌های لفظی و زبانی. از همین رو، زبان غزل‌های ایشان نرم و لطیف، ساده و صمیمی و به دور از تعقید و زبان بازی‌های فضل‌فروشانه است.

* تسنیم: در تاریخ ادبیات فارسی، بررسی اشعار چهره‌هایی که دارای موقعیت‌های کلان سیاسی و حاکمیتی هستند همواره با چالش تفکیک زبان شخصی و عاطفی از مواضع گفتمانی و سیاسی همراه بوده است. در کارهایی که از رهبر شهید منتشر شده، شخصیت شاعر ایشان چقدر از شخصیت سیاسی‌شان فاصله دارد؟

 در نگاه رهبر شهید فرهنگ در راس همه امور بود و گفتمان سیاسی‌شان ذیل گفتمان فرهنگی شان تعریف می‌شد. آقای شهید در دوران ریاست جمهوری گفته بودند ترجیح می‌دهند پس از پایان ریاست‌جمهوری وزیر آموزش و پرورش شوند. تاکید بر این نکته نشانگر جایگاه رفیع و متعالی فرهنگ در ذهن و زبان ایشان بود.

رهبر شهید همواره تاکید داشتند که از هنر و ادبیات برای ابلاغ پیام‌های انسانی و معنوی انقلاب باید بهره گرفت. چنان که در بخشی از بیانات خودشان در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر فرموده بودند: «ابزارهای هنری، بی شک، رساترین، بلیغ ترین و کاری ترین ابزار ابلاغ و تبلیغ پیام است... بارها گفته‌ام که هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود و فرقی هم بین پیام‌های حق و باطل نیست.» امین شعر انقلاب، شعر را ثروتی ملی و رسانه‌ای تاثیرگذار و قدرتمند برای ترویج و تبلیغ آموزه‌های وحیانی و قرآنی و بیان مفاهیم بلند عرفانی می‌دانستند.

با عنایت به نکاتی که گفته شد، بر این اعتقاد و باورم که شخصیت فرهنگی ایشان آنچنان برجسته بود، که سایر وجوه و ابعاد شخصیتی‌شان را تحت‌الشعاع خود قرار می‌داد. دیدارهای سالانه با شاعران و هنرمندان، حضور عاشقانه و پیوسته در نمایشگاه کتاب، نشست های خصوصی با اصحاب فکر و فرهنگ، نوشتن تقریظ بر کتاب‌های جدید، دادن پیام تسلیت به مناسبت درگذشت مشاهیر فرهنگی، ادبی و هنری و... کدها و کلیدهای روشنی برای دریافت این نکته است که رهبر شهید، انقلاب اسلامی را انقلابی فرهنگی می‌دانستند و همواره به دنبال بر کشیدن و ضریب دادن به فرهنگ برای سامان بخشیدن به امور بودند. چنان که توصیه همواره ایشان به دولتمردان این بود که برای هر طرحی «پیوست فرهنگی» تهیه کنند. آن رهبر فرزانه سیاست را ذیل فرهنگ تعریف می‌کردند و معتقد بودند که بدون رشد و بالندگی فرهنگی همه کارها ابتر می‌ماند.

تاکید آقای شهید بر شعر و ادبیات نیز از این منظر قابل تامل است. ایشان شعر را سرمایه و ثروت ملی می‌دانستند و بر صیانت از این سرمایه ملی تاکید داشتند. بی‌هیچ اغراقی، رهبر شهید انقلاب، بزرگ پرچمدار پاسداری از زبان پارسی و بزرگ‌ترین حامی شعر و ادبیات بودند. من در طول تمام سال‌های بعد از انقلاب شخص دیگری را نمی‌شناسم که به اندازه رهبر شهید به زبان و ادبیات پارسی عشق بورزد و برای اعتلا و ارتقا آن بکوشد. آن رهبر حکیم بر این باور بودند که در جهان امروز زبان پارسی مظلوم است و مسئولان فرهنگی برای پیشگیری از فرسایش آن باید به دنبال راهکارهای مناسب باشند. ایشان با عنایت به عشق و علاقه‌ای که به زبان و ادبیات پارسی داشتند، از همین منظر شعر را ثروت و سرمایه ملی می‌دانستند. به همین علت همواره دست حمایت‌شان بالای سر شاعران بود؛ علاوه بر این به مسئولان و مدیران فرهنگی نیز سفارش می‌کردند که شاعران را دریابند و زمینه رشد آنان را فراهم کنند.

* تسنیم: شعر در میان علما معمولاً با دو دیدگاه متناقض نگریسته می‌شود؛ عده‌ای پرداختن به آن را در شأن و جایگاه روحانیت نمی‌دانند و عده‌ای دیگر، خود دستی در شعر و شاعری دارند. شعر رهبر شهید در مقایسه با آثار اهل حوزه و علما، از نظر زبانی و مضمون‌پردازی در چه جایگاهی قرار دارد؟

با بازخوانی و تامل در اشعاری که تا کنون از رهبر شهید انقلاب منتشر شده است، می‌توان گفت که حضرت آقا به خاطر تعلق خاطر و ارادتی که به قله‌های بزرگ شعر و ادب پارسی داشتند، در عرصه شعر و شاعری بیشتر متاثر از شاعران سبک عراقی و هندی بودند، شاعرانی چون عطار، مولانا، سعدی، حافظ و از شاعران سبک هندی صائب تبریزی و بیدل دهلوی.

ایشان با نگاهی ستایش‌آمیز به صائب نگاه می‌کردند و در مورد این شاعر بزرگ در یکی از دیدارهایی که با شاعران داشتند، فرموده بودند: «بعد از حافظ، هیچ غزل‌سرایی به عظمت صائب نیامده است. بعد از رودکی، هیچ شاعری به تعداد صائب شعر نگفته است؛ دویست هزار بیت شعر دارد. البته شاعر حسابی که بشود روی شعرش ایستاد و از شعرش دفاع کرد، مورد نظر است.»

 در نگاه رهبر شهید انقلاب، شاعران مورد اشاره به معنای واقعی کلمه مصداق «اِلَّا الَّذینَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللهَ کَثیرا» هستند. امین شعر انقلاب قله‌های ادب پارسی را مُعلمان حکمت و معرفت و اخلاق می‌دانستند. به راستی و درستی نیز مکتب بزرگانی چون فردوسی و مولانا و عطار، مکتب انسان‌سازی است. رهبر شهید رسالت هنر و ادبیات را ترویج و تبلیغ آموزه‌های اخلاقی و انسانی می‌دانستند و در سال‌های حیات پر برکت خویش همواره جامعه را به بازخوانی اشعار شاعران حکیم و دانشور دعوت می‌کردند. شاعرانی که با شب‌چراغ معنویت جامعه را به صراط مستقیم سعادت و رستگاری هدایت می‌کنند.

آرتور شهید دایره و گستره تاثیرگذاری شعر موزون و کلاسیک را بیشتر از قالب‌های نو می‌دانستند. ایشان معتقد بودند ذهن و زبان مردم کوچه و بازار با شعر اصیل پارسی که پیشینه‌ای هزار ساله دارد، مانوس‌تر است. البته حضرت آقا فارغ از قالب‌ها، از خواندن هر شعر خوبی لذت می‌بردند و تعصبی نسبت به قالب خاصی نداشتند، چنان‌که گاهی در سخنرانی‌های خویش به شعر شاعران نوپردازی چون اخوان ثالث استناد می‌کردند. ولی در مجموع باید گفت که رهبر شهید همچون دیگر عالمان دینی، هیچ گاه داعیه شاعری نداشتند و بیش‌تر از این منظر که شعر محملی مناسب برای رمزگشایی از دقایق فلسفی و عرفانی، رسانه‌ای قدرتمند برای ارتباط با مردم و هنری تاثیرگذار برای تبلیغ و ترویج معارف و آموزه‌های دینی و اخلاقی است، به شعر تعلق خاطر داشتند. آنچه که در آموزه‌های اصیل دینی نیز مورد تکیه و تاکید است، این است که شعر نباید غایت و نهایت تلاش یک شاعر مسلمان باشد.‌

* تسنیم: در پایان به نقش ایشان در شکل‌گیری و تثبیت جریان شعر انقلاب نیز اشاره بفرمایید. ایشان چه نقشی در تغییر موضوع و موضع شعر و ادبیات در سال‌های پس از انقلاب ایفا کردند؟

همچنان که در سؤالات قبلی اشاره شد، رهبر شهید در تمام سال‌های بعد از انقلاب یگانه شخصیتی بودند که شعر و شاعران را تشویق و تکریم می‌کردند و به عبارت ساده‌تر تحویل می‌گرفتند. ایشان تنها شخصیتی بودند که در مقام رهبری که بالاترین مقام در نظام جمهوری اسلامی ایران است، از شعر و ادبیات به عنوان ثروت و سرمایه ملی نام بردند. من دغدغه‌ای را که حضرت آقا برای پاسداشت زبان پارسی داشتند، در شخص دیگری سراغ ندارم.

بی‌هیچ اغراقی، اگر تشویق‌ها و حمایت‌های حضرت آقا نبود، شجره طیبه شعر انقلاب به این منزلی که اکنون رسیده است، نمی‌رسید. ایشان برای اعتلا و ارتقای شعر انقلاب، از هیچ کوششی فروگذار نکردند. رهنمودها و بیانات راهگشای ایشان در دیدارهای نیمه رمضان با شاعران، به راستی و درستی مرامنامه و نقشه شعر انقلاب است. 

نکته دیگر این که حضرت آقا بیش از هر شخصیت دیگری در نظام جمهوری اسلامی، در برخورد با شعر و شاعران از سعه صدر و وسعت نظر برخوردار بودند. ایشان  حساب شعر و ادبیات را از سیاست جدا کرده بودند و برای همه شاعرانی که با اشعار خود بر غنای زبان پارسی افزوده بودند – فارغ از گرایش‌های سیاسی – ارزش و احترام قائل بودند. به همین خاطر در جلسات از شاعرانی همچون شاملو، اخوان ثالث، فروغ فرخزاد، هوشنگ ابتهاج، حسین منزوی و... نام می‌بردند و در مواردی اشعارشان را می‌خواندند. چون بر این اعتقاد و باور بودند که این شاعران به زبان پارسی خدمت کرده و شایسته ستایش‌اند.

نکته دیگری که اشاره به آن ضروری است، توجه و حساسیت شدید رهبر شهید به حوزه شعر دینی و آیینی بود.

امین شعر انقلاب، شعر آیینی را بیش از دیگر گونه‌های ادبی نیازمند نقد می‌دانستند و همواره بر این نکته تاکید داشتند که در برابر بیان مطالب انحرافی و خرافی که باعث مخدوش شدن چهره اسلام و وهن خاندان رسالت می‌شود، نباید ساکت، بی‌تفاوت و منفعل بود. تا آنجا که به یاد دارم، در دیدارهای سالانه هر گاه در حضور ایشان شعر یا مرثیه‌ای خوانده می‌شد که با روح دین و آیین در تقابل بود، بدون هیچ ملاحظه‌ای به شاعر و مداح آن تذکر داده و خواستار اصلاح شعر یا مرثیه می‌شدند. ایشان در مقام مرجعی صاحب فتوا و عالمی روشن‌اندیش و بصیر، طرح مسائل غلط و خلاف آموزه های دینی و قرآنی را در شعر آیینی جایز نمی‌دانستند و همواره بر این دقیقه پای می‌فشردند که شعر اصیل دینی باید «متکی و مستند به معارف حقه‌ الهیه» باشد. توصیه همیشه رهبر حکیم به جامعه شاعران و ذاکران خاندان رسالت، حفظ میراث قرآن و عترت و صیانت از این میراث گرانسنگ در برابر تحریفات و خرافات بود. ایشان می‌فرمودند: «مدح و مصیبت ائمه (علیهم‌السلام) بخش مهمی از شعر دینی است، اما در این بخش باید سخنان معقول، منطقی و برخاسته از نگاه و سلیقه‌ درست به‌ کار برده شود و از برداشت‌های عامیانه و سطحی، و بیان مسائل جعلی و توهمی پرهیز شود.

 انتهای پیام//