ایران و اتحادیه اروپا؛ چالش ها و دورنما
روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا در طی سالهای گذشته مملو از چالش ها و همکاری ها بوده که تا به امروز با فراز و نشیب ها ادامه یافته است اما دورنمای روابط نشان می دهد که در هر دو طرف به دلیل پیشینه روابط، پتانسیل "پیوند راهبردی" وجود دارد.به گزار ش حیات ، جایگاه اتحادیه اروپا در نظام بین المللی و همچنین نقش و جایگاه منطقه ای و راهبردی جمهوری اسلامی ایران ضرورت های متقابلی را برای برقراری یک رابطه ی تقویت شده میان دو طرف به وجود می آورد. البته این رابطه پر فراز و نشیب و همراه با چالش های متناوب در موضوعاتی همچون حقوق بشر، سلاح های کشتار جمعی، تروریسم و برخی مسائل منطقه ای از قبیل خاورمیانه بوده است.
ورود و نقش آفرینی اتحادیه اروپا در صحنه بین المللی از جمله مهم ترین دگرگونی ها بوده و جمهوری اسلامی ایران بعنوان یکی از عمده ترین بازیگران منطقه ی خاورمیانه، از این تحولات تاثیر می پذیرد و تاثیر می گذارد و البته هر دو طرف همچون سایر بازیگران به دنبال جلب منافع خود از رهگذر اثرگذاری بر ساختارهای نظام در حال تکوین نیز هستند. به طور کلی بعد از انقلاب اسلامی ایران 6 مقطع عمده در روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا وجود داشته است که عبارتند از : الف) دوران بلاتکلیفی و بی اعتمادی از سال 1357 لغایت 1366 (1979 لغایت 1988) ب) دوران انتقالی از سال 1367 لغایت 1371 (1988 لغایت 1992) پ) دوران گفت وگوهای انتقادی از سال 1372 لغایت 1375 (1993 لغایت 1997) ج) دوران گفت وگوهای فراگیر از سال 1377 لغایت 1380 (1998 لغایت 2001) د)بعد از یازده سپتامبر 2001 از سال 1380 تا 1384(2001 لغایت 2005) و ه) روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا در دولت نهم1384 تاکنون، سرعت و دامنه ی تحولات بنیادین در عرصه نظام بین المللی دست اندرکاران سیاست خارجی کشورها را ناچار می سازد که به منظور تعقیب منافع خود ارزیابی مستمر و مداومی از جایگاه خود در نظام بین المللی به عمل آورند و راهبردها و راهکارهای مناسبی را تدبیر نمایند که در این رابطه می توان روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا را در چارچوب این مفروض و با توجه به چالش ها و دورنما مورد بررسی قرار داد.
* روابط ایران و اتحادیه اروپا؛ چالش ها
-----------------------------------------
پس از انقلاب اسلامی در ایران، روابط جمهوری اسلامی ایران با جامعه اقتصادی اروپا (EEC)، بیشتر در قالبی اقتصادی جریان داشت و طرفین که با امضای موافقتنامه همکاری اقتصادی در سال 1963(1342شمسی) روابط اقتصادی بین خود را سازماندهی کرده بودند، با اتمام اعتبار این قرار داد در سال 1978 (1357 شمسی) و از آن پس از، طرف اروپایی با توجه به تحولات ایران، تمایلی به تمدید آن از خود نشان نداد طی سال های پس از آن نیز روابط سیاسی دو طرف شکل نهادینه شده خاصی نداشت و در چارچوب سنتی خود (مذاکره سیاسی با تک تک کشورهای اروپایی ) دنبال می گشت. بطور کلی سرفصل روابط جمهوری اسلامی ایران و کشورهای اروپایی با چالشی آغاز شد که تحت تاثیر ماجرای تصرف سفارت آمریکا توسط دانشجویان خط امام در سال 1358 و حمایت کشورهای اروپایی از الگوهای عملیاتی آمریکا در سال های پس از آن بوده است. با تهاجم عراق به ایران در سال 1359 و آغاز جنگ تحمیلی روابط چالشی ایران و اتحادیه اروپا وارد مرحله جدید گردید. چراکه در این دوره کشورهای اروپایی در حالی که با فشار آمریکا به تحریم ایران دسته زده بودند در دیگر سو، با کمک به ارتش عراق در جهت تجهیز آن عمل می کردند. در این مقطع ما شاهد دیوار بلند بی اعتمادی در روابط دو طرف بودیم.
با پایان یافتن جنگ عراق علیه ایران و با برقراری آتش بس در تابستان 1367، فضای رکود و بی اعتمادی در روابط ایران با جامعه اقتصادی اروپا به تدریج کاهش یافت. شرکت فعال کشورهای اروپایی بخصوص آلمان و ایتالیا در تدوین قطعنامه 598، رفت و آمدها و مذاکرات دیپلماتیک مفصلی که صورت گرفت در تلطیف فضای منجمد روابط تاثیر گذاشت. پایان گرفتن جنگ عراق با ایران و استقرار آرامش و ثبات در منطقه ی خلیج فارس به بهبود فضای روابط کمک کرد.به طوری که در دسامبر سال1992 (1371) و در پایان ریاست انگلیس بر جامعه اروپا، کشورهای اروپایی بیانیه ادینبورگ را صادر و علاقمندی خود را به انجام گفت وگو و تبادل نظر با جمهوری اسلامی ایران نشان دادند. اما به دنبال حکم صادره از سوی دادگاهی در برلین معروف به دادگاه میکونوس و حمایت اتحادیه اروپا از آلمان در این قضیه و در فضای به وجود آمده از آن گفت وگوهای انتقادی در سال 1997 (1376) از سوی اتحادیه اروپا متوقف شد و اتحادیه سفرای خود را از ایران فراخواند و سفرای ایران در کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز به کشور فراخوانده شدند که این فراخوانی سفرا به مدت هفت ماه به طول انجامید.
در سال 1376 با روی کار آمدن دولت جدید در ایران، فضای مثبتی میان ایران و اتحادیه اروپا ایجاد شد. موضع گیری خوب اتحادیه در قبال قانون آمریکایی داماتو و مخالفت با اثرات فراسرزمینی قوانین تحریم ثانویه و متعاقب رفت آمدهای سطوح عالی بین مقامات بلند پایه ایران و کشورهای عضو اتحادیه اروپا، طرفین را در مسیر سازماندهی دور جدیدی از گفت وگو با ماهیتی فراگیر و سازنده قرار داد.اما در سال 1380(2001) با وقوع یازدهم سپتامبر الگوهای رفتاری اتحادیه اروپا نسبت به جمهوری اسلامی ایران و به تبعیت از آمریکا تغییر کرد به طوری که در 17 ژوئیه2003 (خرداد1382)، وزرای امور خارجه اتحادیه اروپا طی نشستی که به صدور بیانیه معروف 17 ژوئیه منجر شد، چارچوب معینی را برای پیشبرد روابط این اتحادیه با جمهوری اسلامی ایران تعیین، تصویب و اعلام کردند که در سه حوزه مبارزه با تروریسم، موضوع هسته ای ایران و حقوق بشر ادامه یافت. در دولت های نهم و دهم این سه حوزه با فراز و نشیب های متفاوت ادامه یافت. اما در این دوره، چالش اصلی بر اساس موضوع هسته ای ایران و تصویب سه قطعنامه در شورای امنیت سازمان ملل با همکاری اروپایی ها شکل گرفت که روابط ایران و اتحادیه اروپا را وارد مرحله جدیدی کرد.
** روابط ایران و اتحادیه اروپا؛ دورنما
--------------------------------------
اگرچه روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا با چالش هایی مواجه بود اما با وجود پتانسیل ها و قابلیت هایی که میان دو طرف به ویژه در حوزه های اقتصادی و تجاری وجود دارد، می توان آن را به نوعی پتانسیل"پیوند استراتژیک" خواند. در این رابطه "محمد نهاوندیان" رییس اتاق ایران در همایش ملی روابط ایران و اتحادیه اروپا که در تاریخ دوم و سوم آبان 1390در دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امورخارجه برگزار شد، گفت: «در روابط اقتصادی میان ایران و اروپا، پتانسیل پیوند استراتژیک وجود دارد. گذشته روابط اقتصادی ایران بهخوبی اهمیت ویژه و جایگاه برجسته اروپا را نشان میدهد و شاکله صنعت در ایران بر اساس غلبه اقتصاد اروپا شکل گرفته و هنوز نیز با وجود موانع سیاسی، اتحادیه اروپا بزرگترین شریک تجاری ایران محسوب می شود و یک سوم مبادلات تجاری ایران با اروپا صورت میگیرد». زیرا در شرایطی که جامعه اروپا بحران اقتصادی را تجربه می کند، به نظر می رسد که از دست دادن حتی یک بازار کوچک برای اروپا نگران کننده خواهد بود. براین مبنا، موضوع اقتصاد و روابط تجاری به ویژه در حوزه اقتصاد و امنیت انرژی می تواند به تعیین هزینه- فایده واقعی تر بیانجامد.
در دیگر سو، روابط فرهنگی دو طرف به دلیل قدرت تاثیرگذاری فرهنگ ایرانی- اسلامی در یک طرف و پیشینه روابط فرهنگی با اروپا می تواند موجبات ارتباط گسترده را فراهم نماید.در این زمینه گسترش دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی پارلمانی میان دو طرف می تواند ابتدا به شناخت بهتر بنیان های تفکری کمک کرده و سپس با مدیریت چالش ها به ایجاد گفت وگوهای سازنده بیانجامد. در این زمینه "کاظم جلالی" عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در همایش ملی روابط ایران و اتحادیه اروپا با تاکید بر گسترش دیپلماسی پارلمانی میان کشورها به دلیل ساخت مردمی آن، اعلام کرد که " دیپلماسی پارلمانی را مکمل دیپلماسی رسمی کشور است. وی گفت: دیپلماسی پارلمانی از یکسری ظرفیت ها برخوردار است و ما میتوانیم خیلی در چارچوب تعارفات و تکلفات قرار نگیریم" همچنین، افزود: "از جمله گامهایی که در این زمینه برداشته شد تشکیل گروههای روابط پارلمانی است که در همین مسیر چند سال پیش گروه روابط پارلمانی اروپا و جمهوری اسلامی ایران در مجلس شورای اسلامی شکل گرفت و ما آن را گامی مثبت ارزیابی میکنیم".در دیگرسو، "محمدرضا دهشیری" معاون آموزش و پژوهش سازمان ارتباطات اسلامی اعتقاد دارد که "آنچه بهتر میتواند به ارتقای سطح روابط ایران و اتحادیه اروپا کمک کند دیپلماسی فرهنگی است." وی در همین باره افزود: در چهارچوب رایزنیهای فرهنگی ایران همواره تلاش دارد تا ضمن ظرفیتشناسی مناطق مختلف جایی که دیپلماسی رسمی نمیتواند عمل کند در جهت افزایش تعاملات فرهنگی اقدام نماید.
در نهایت به نظر می رسد که روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا، فرای چالش های پیشین، دارای پتانسیل ها و قابلیت گسترده ای است که می تواند دورنمای روشنی را برای آن ایجاد نماید. از این منظر، برای گسترش این روابط از سوی دو طرف نیاز به ایجاد پتانسیل های جدید در حوزه مناسبات اقتصادی و به ویژه حوزه انرژی و نیز بازگشایی حوزه های جدیدی از دیپلماسی به مانند دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی پارلمانی دارد که می تواند بسترهای لازم جهت ایجاد رابطه ای بر اساس منافع متقابل و پایدار ایجاد نماید.
پایان پیام
