به گزارش حیات، نام‌گذاری ۱۸ مهر به عنوان روز نکوداشت زاینده‌رود، ریشه در نگرانی‌های دوستداران محیط زیست از وضعیت این رودخانه دارد. پس از خشک‌شدن زاینده‌رود در سال ۱۳۷۹، تشکل‌های زیست‌محیطی در اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری بر ضرورت توجه به سرنوشت این رودخانه تأکید کردند.
در سال ۱۳۸۲ نیز تجمعی در کنار زاینده‌رود با شعار «زاینده‌رود را زنده، کامل و برای همیشه می‌خواهیم» برگزار شد؛ حرکتی که زمینه‌ساز شناخته‌شدن ۱۸ مهر به عنوان روز نکوداشت زاینده‌رود شد. این مناسبت از آن زمان فرصتی برای یادآوری اهمیت احیای رودخانه و حفاظت از تمام مسیر آن، از سرچشمه تا تالاب گاوخونی، بوده است.
روز زاینده‌رود صرفاً یک مناسبت تقویمی نیست؛ یادآور این واقعیت است که حیات این رودخانه به یک شهر یا یک محدوده جغرافیایی محدود نمی‌شود. زاینده‌رود بخشی از یک سامانه به‌هم‌پیوسته آبی است که آبخوان‌ها، اراضی کشاورزی، سکونتگاه‌ها، صنایع، میراث تاریخی اصفهان و تالاب گاوخونی را به یکدیگر پیوند می‌دهد. از همین رو، هرگونه تصمیم درباره آب این رودخانه باید با در نظر گرفتن پیامدهای آن در کل حوضه آبریز اتخاذ شود.
بارگذاری‌های بی‌رویه؛ مسئله‌ای فراتر از خشکسالی
به این مناسبت داریوش مختاری - کارشناس ارشد منابع آبی - در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر ضرورت بررسی ریشه‌ای بحران زاینده‌رود معتقد است که یکی از بنیادی‌ترین مسائل مدیریت آب در کشور، بارگذاری بیش از ظرفیت منابع موجود است؛ موضوعی که در بخش‌های کشاورزی، صنعت و شهرسازی نمود پیدا می‌کند.
به گفته وی، مسئله تنها کاهش بارندگی یا وقوع خشکسالی نیست بلکه باید بررسی کرد که در طول سال‌های گذشته، چه میزان فعالیت و مصرف جدید بر منابع آبی دشت اصفهان تحمیل شده و آیا منابع موجود توان پاسخ‌گویی به این میزان برداشت را داشته‌اند یا خیر؟
این کارشناس ارشد منابع آبی با اشاره به ارتباط میان آبخوان‌های زیرزمینی و بستر رودخانه توضیح می‌دهد که برداشت آب از چاه‌های واقع در محدوده دشت و پیرامون رودخانه می‌تواند بر تبادل آب میان منابع زیرزمینی و جریان سطحی اثر بگذارد. در چنین شرایطی، افزایش برداشت از آبخوان‌ها می‌تواند به تشدید کم‌آبی رودخانه نیز منجر شود.
مختاری همچنین بر ضرورت دسترسی به آمار دقیق از تعداد چاه‌ها، میزان برداشت آب و بارگذاری‌های انجام‌شده در بخش‌های مختلف تأکید می‌کند. از نگاه او، بدون شناخت دقیق وضعیت موجود، امکان تصمیم‌گیری مؤثر برای کنترل بحران و تعیین اولویت‌های مصرف آب فراهم نخواهد شد.
این کارشناس توسعه نامتوازن شهر اصفهان، گسترش فعالیت‌های صنعتی و افزایش سطح زیر کشت را از جمله موضوعاتی می‌داند که باید در بررسی بحران آب مورد توجه قرار گیرند. به اعتقاد او، هرگونه توسعه جدید باید پیش از اجرا از نظر ظرفیت منابع آب ارزیابی شود زیرا افزایش مصرف و تقاضا را نمی‌توان بدون توجه به محدودیت‌های طبیعی یک دشت ادامه داد.
از نظام حق‌آبه تا ضرورت بازنگری در مدیریت آب
مختاری با اشاره به سابقه تاریخی تقسیم آب زاینده‌رود می‌گوید: این رودخانه از گذشته دارای نظامی برای توزیع آب و تعیین حقوق بهره‌برداران بوده است؛ نظامی که در دوره‌های مختلف، متناسب با میزان آب موجود و نیاز اراضی عمل کرده است.
وی با اشاره به نظام حق‌آبه‌ای منسوب به شیخ بهایی در دوره صفویه، بر اهمیت رعایت حقوق بهره‌برداران و تناسب میان منابع موجود و میزان مصرف تأکید می‌کند. به باور او، مدیریت امروز زاینده‌رود نیز باید بر پایه شناخت دقیق منابع، تعیین سهم‌ها و جلوگیری از افزایش بارگذاری فراتر از توان طبیعی حوضه انجام شود.
از دیدگاه این کارشناس، مسئله اصلی این است که میزان برداشت و مصرف آب باید با ظرفیت واقعی منابع هماهنگ شود؛ ظرفیتی که به شرایط اقلیمی، میزان بارش، وضعیت آبخوان‌ها و نیازهای زیست‌محیطی رودخانه وابسته است.
آیا زاینده‌رود دوباره جاری می‌شود؟
پرسشی که هر سال در روز نکوداشت زاینده‌رود تکرار می‌شود، این است که آیا می‌توان دوباره شاهد جریان پایدار آب در این رودخانه بود؟ مختاری در پاسخ به این پرسش، بر ضرورت هماهنگ‌کردن میزان مصرف با توان واقعی منابع آبی تأکید می‌کند.
به گفته وی بارش تابع شرایط اقلیمی است و نمی‌توان انتظار داشت منابع آب متناسب با توسعه بی‌وقفه فعالیت‌های انسانی افزایش پیدا کنند بنابراین اگر هدف بازگشت زاینده‌رود به شرایط پایدار گذشته باشد، باید درباره میزان بارگذاری‌های موجود و امکان کاهش آن‌ها تصمیم‌گیری شود.
این کارشناس ارشد منابع آبی، کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، خانگی و صنعت را از راهکارهای قابل پیگیری می‌داند اما معتقد است صرفه‌جویی زمانی به احیای رودخانه کمک می‌کند که آب آزادشده دوباره صرف توسعه سطح زیر کشت، ساخت‌وسازهای جدید یا فعالیت‌های پرمصرف نشود و سهم مشخصی برای جریان رودخانه و نیازهای زیست‌محیطی در نظر گرفته شود.
وی همچنین انتقال آب از حوضه‌های دیگر را راه‌حلی می‌داند که باید با احتیاط و ارزیابی پیامدهای آن بررسی شود زیرا انتقال آب، بدون اصلاح الگوی مصرف و مدیریت تقاضا، ممکن است تنها مسئله کم‌آبی را از منطقه‌ای به منطقه دیگر منتقل کند.
مختاری در ادامه به پیوند میان خشکی زاینده‌رود، افت منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که تداوم این وضعیت می‌تواند آثار تاریخی اصفهان و زیرساخت‌های شهری را نیز در معرض آسیب قرار دهد. از نگاه او، حفظ زاینده‌رود تنها به معنای احیای یک مسیر آبی نیست بلکه به معنای حفاظت از مجموعه‌ای از ارزش‌های طبیعی، تاریخی و اقتصادی است.
وی توسعه گردشگری با حفظ بافت تاریخی اصفهان را نیز یکی از ظرفیت‌های ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد پایدار می‌داند؛ ظرفیتی که می‌تواند در کنار اصلاح الگوی مصرف آب، به بازنگری در مسیر توسعه منطقه کمک کند.
زاینده‌رود؛ از یک مناسبت تقویمی تا یک مطالبه ماندگار
۱۸ مهر هر سال فرصتی است تا بار دیگر درباره سرنوشت زاینده‌رود، دلایل خشکی‌های پیاپی و راهکارهای احیای آن سخن گفته شود؛ اما اهمیت این روز در تکرار نگرانی‌ها خلاصه نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، تبدیل این یادآوری به برنامه‌ای روشن، مستمر و قابل ارزیابی برای مدیریت منابع آب است.
زاینده‌رود را نمی‌توان جدا از سرچشمه‌ها، آبخوان‌ها، کشاورزی، صنعت، شهر اصفهان و تالاب گاوخونی دید. احیای آن نیز بدون همکاری میان استان‌ها، رعایت حقوق بهره‌برداران، کنترل برداشت‌ها و پذیرش محدودیت‌های اقلیمی امکان‌پذیر نخواهد بود.
روز نکوداشت زاینده‌رود، در نهایت، یادآور یک پرسش اساسی است: آیا توسعه را با ظرفیت آب سرزمین هماهنگ می‌کنیم یا همچنان انتظار داریم منابع محدود، پاسخ‌گوی تقاضاهای روزافزون باشند؟
انتهای پیام
نظر شما