به گزارش حیات به نقل از ایرنا، خرابکاری یا وَندالیسم به معنای تخریب کنترل نشده اشیا و آثار فرهنگی باارزش یا اموال عمومی است که یک ناهنجاری اجتماعی به حساب میآید و دلایل متعددی برای آن عنوان میکنند.
یک خط اسپری شاید در نگاه نخست تنها لکهای بر سطح یک سنگ تاریخی باشد، اما وقتی این خط بر پیکر سنگنبشتهای حدود ۹۰۰ ساله نقش میبندد، ماجرا دیگر فقط پاک کردن چند نوشته از روی سنگ نیست بلکه پای بخشی از حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و نسبت امروز جامعه با گذشته خود به میان میآید.
وندالیسم آثار فرهنگی و تاریخی از دیرباز در ایران و شاید برخی دیگر از کشورهای جهان، یک معضل به حاشیه رانده شده است، اقدامی که کمتر در مورد آن گفته یا شنیده ام و در سایه این کم توجهی، آثار تاریخی و فرهنگی چندصد و حتی چند هزار ساله با بی توجهی، هیجانات آنی عده ای به محلی برای یادگاری نویسی تبدیل می شوند و یا اینکه خطوطی بر چهره این آثار نقش می بندد که متاسفانه خراش بر هویتی فرهنگی است.
مثال اینکه به تازگی سنگنبشته خرمآباد که یادگاری از دوره سلجوقی و سال ۵۱۳ هجری قمری است، با یک رفتار وندالیستی آسیب دید و اگرچه آثار این اقدام در کمتر از ۴۸ ساعت توسط تیم تخصصی مرمت پاکسازی شد، اما این اتفاق بار دیگر یک پرسش اساسی را پیش روی جامعه قرار داد؛ چرا بخشی از جامعه هنوز ارزش واقعی میراث تاریخی را آنگونه که باید نمیشناسد و برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی چه باید کرد؟
در شهری مانند خرمآباد که بخش مهمی از هویت آن با تاریخ، فرهنگ و آثار برجایمانده از دورههای مختلف گره خورده است، آسیب به یک اثر تاریخی را نمیتوان تنها یک حادثه مقطعی دانست چراکه هر اثر تاریخی، بخشی از یک روایت بزرگتر است که نسل امروز آن را از پیشینیان تحویل گرفته است و باید به نسلهای آینده منتقل کند.
سنگنبشته خرمآباد نیز تنها قطعهای از سنگ نیست، این اثر مکتوب، سندی تاریخی است که حدود ۹ قرن در برابر دگرگونیهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و تغییرات آب و هوایی ایستاده و بخشی از گذشته این سرزمین را به امروز رسانده است.
همین ویژگی باعث میشود هرگونه تعرض به آن، فراتر از آسیب به یک کالبد مادی، موضوعی مرتبط با هویت و حافظه جمعی باشد.
این سنگنبشته در سال ۱۳۷۲ حدود ۱۴ متر جابجا شد و امروز به عنوان یکی از آثار تاریخی شاخص خرمآباد در معرض دید مردم و گردشگران شهر قرار دارد؛ اما نوشتن با اسپری بر سطح آن نشان داد در کنار فرسایش طبیعی، گذر زمان و تهدیدهای محیطی، رفتارهای انسانی نیز میتواند میراث چند صد ساله را در معرض آسیب قرار دهد.
برای فهم عمیقتر این اتفاق، باید از خود حادثه فراتر رفت و پدیدهای به نام «وندالیسم» را شناخت، رفتاری که به گفته کارشناسان، تنها به تخریب فیزیکی محدود نمیشود و میتواند ابعاد اجتماعی، فرهنگی و حتی هویتی پیدا کند.
وندالیسم چگونه از یک رفتار تخریبگرانه به یک مساله اجتماعی تبدیل شد؟
محمد بیرانوند، کارشناس فرهنگی در تشریح مفهوم وندالیسم به ریشه تاریخی این واژه اشاره کرد و گفت: این اصطلاح از نام قوم وندال گرفته شده است که در قرن پنجم میلادی، همزمان با تحولات منتهی به فروپاشی امپراتوری روم، به بخشهایی از اروپا و شمال آفریقا حمله کرد و در جریان این حملات، بخشی از بناها، آثار و نشانههای فرهنگی و تمدنی آن دوره آسیب دید.
به گفته وی، بعدها این مفهوم وارد ادبیات علوم اجتماعی شد و واژه وندالیسم برای توصیف رفتارهایی به کار رفت که در آنها فرد یا گروهی به صورت عامدانه به اموال عمومی، فضاهای شهری، نشانههای فرهنگی و آثار متعلق به جامعه آسیب میزند.
بیرانوند افزود: وقتی یک فرد به یک وسیله عمومی آسیب میزند، در واقع تنها به یک شی آسیب نزده بلکه چیزی را تخریب کرده که متعلق به مجموعه جامعه است و هزینه بازسازی یا جایگزینی آن نیز در نهایت بر دوش همان جامعه قرار میگیرد.
وی تصریح کرد: از این منظر، وندالیسم در آثار تاریخی اهمیت بیشتری پیدا میکند زیرا بسیاری از این آثار قابل جایگزینی نیستند و اگر از بین بروند، نمیتوان نمونهای عینا مشابه از آنها ساخت.
دو سطح وندالیسم
این کارشناس با تفکیک دو سطح از تخریب، گفت: یک سطح از وندالیسم، تخریب فیزیکی و کالبدی است که فرد به جسم یک اثر آسیب میزند، آن را میشکند، میتراشد، روی آن چیزی مینویسد یا بخشی از آن را از بین میبرد.
بیرانوند بیان کرد: اما سطح دیگری وجود دارد که شاید از منظر اجتماعی و فرهنگی اهمیت بیشتری داشته باشد و آن تخریب معنایی و نمادین است.
وی ادامه داد: یک اثر تاریخی فقط از مادهای مانند سنگ، آجر، چوب یا فلز تشکیل نشده است، بلکه مجموعهای از معنا، تاریخ، روایت، هویت و خاطره در آن وجود دارد و زمانی که به آن آسیب وارد میشود، ممکن است در ظاهر تنها کالبد آن آسیب دیده باشد، اما در سطح عمیقتر، بخشی از رابطه جامعه با گذشته، هویت و حافظه جمعی نیز تحت تاثیر قرار میگیرد.
این کارشناس تاکید کرد: آثار تاریخی در شکلگیری هویت یک جامعه نقش دارند و آسیب به آنها میتواند بر احساس تعلق افراد، انسجام اجتماعی و حتی رابطه نسلهای جدید با تاریخ سرزمین خود اثر بگذارد.
چرا فردی نام خود را روی یک اثر تاریخی مینویسد؟
یکی از پرسشهای مهم در موضوع وندالیسم این است که چرا فردی ممکن است روی اثری چند صد ساله نام خود یا نشانهای از حضورش را ثبت کند.
بیرانوند در توضیح این موضوع به مفهوم «سرمایه فرهنگی» اشاره کرد و گفت: در علوم اجتماعی، سرمایه فرهنگی به میزان برخورداری افراد از دانش، آموزش، تجربه، مهارت و آگاهیهای فرهنگی و اجتماعی مربوط میشود.
به گفته وی، فردی که از تاریخ، هنر و فرهنگ شناخت بیشتری دارد، یک اثر تاریخی را تنها به عنوان یک جسم نمیبیند، بلکه پشت آن تاریخ، معنا، روایت و ارزش نمادین را نیز درک میکند.
وی افزود: وقتی فردی سرمایه فرهنگی بیشتری دارد، میداند که این اثر متعلق به یک دوره تاریخی است، میداند که چه مسیری را طی کرده و میداند چرا باید از آن حفاظت شود.
این کارشناس ادامه داد: در مقابل، ممکن است فردی که ارتباط کمتری با این مفاهیم دارد، تنها یک سطح سنگی را ببیند و حتی تصور کند که نوشتن نام یا نشانهای روی آن کار مهمی نیست و از این طریق میخواهد حضور خودش را در آن مکان ثبت کند.
بیرانوند تاکید کرد: نباید این مساله را به یک قضاوت ساده درباره افراد تقلیل داد زیرا میزان دسترسی انسانها به سرمایه فرهنگی خود تحت تاثیر خانواده، نظام آموزشی، محیط اجتماعی، رسانهها و فرصتهای فرهنگی است.
به گفته وی از این منظر، مقابله با وندالیسم تنها برخورد با فرد تخریبگر نیست، بلکه باید درباره شرایط اجتماعی و فرهنگی شکلگیری چنین رفتاری نیز اندیشید.
حمله به تاریخ با یک اسپری
بیرانوند درباره آسیب ناشی از اسپری پاشیدن به آثار تاریخی نیز گفت: رنگ اسپری تنها یک نوشته ساده نیست، بلکه مادهای شیمیایی است که میتواند با مصالح تاریخی واکنش نشان دهد.
وی افزود: میزان و نوع آسیب به جنس اثر، نوع رنگ، مدت زمان باقی ماندن ماده روی اثر و میزان نفوذ آن بستگی دارد و ممکن است رنگ تنها روی سطح باقی نماند و به لایههای مختلف مصالح تاریخی نفوذ کند.
به گفته این کارشناس، در چنین شرایطی پاکسازی نیز یک عملیات ساده نیست و نمیتوان با هر ماده یا روشی اقدام به حذف رنگ از روی اثر کرد و اگر عملیات پاکسازی به شکل غیرتخصصی انجام شود، ممکن است فرد برای از بین بردن یک آسیب، آسیب دیگری ایجاد کند و بخشی از ماده تاریخی را نیز از بین ببرد.
وی تاکید کرد: از همین رو، مرمت و پاکسازی آثار تاریخی یک حوزه تخصصی و علمی است و باید با شناخت دقیق جنس و ساختار اثر انجام شود.
مرمت؛ پاک کردن رنگ نیست، حفظ اصالت اثر است
این کارشناس با اشاره به عملیات پاکسازی سنگنبشته خرمآباد گفت: برای حذف آثار اسپری از چنین اثری باید از روشها و موادی استفاده شود که کمترین آسیب را به ماده تاریخی وارد کند.
به گفته بیرانوند، در حفاظت مدرن از میراث فرهنگی، هدف تنها حذف یک لکه یا نوشته نیست، بلکه اصل اساسی حفظ اصالت، تمامیت و ارزش تاریخی اثر است.
وی افزود: خوشبختانه در مورد سنگنبشته خرمآباد، عملیات پاکسازی توسط تیم تخصصی انجام شد که نتیجه قابل قبول بود و اثر توانست دوباره به چرخه فرهنگی و گردشگری بازگردد.
بیرانوند تاکید کرد مرمت آثار تاریخی یک حوزه کاملا تخصصی است و حتی بر اساس جنس مواد، روشهای حفاظت و مرمت متفاوتی وجود دارد بنابراین نمیتوان با یک نسخه واحد درباره همه آثار تاریخی تصمیم گرفت.
پاک شدن اثر وندالیسم، پایان آسیب نیست
به گفته این کارشناس، یکی از نکات مهم در چنین حوادثی این است که نباید تصور کرد با پاک شدن رنگ از سطح اثر، همه آسیبها پایان یافته است.
بیرانوند افزود: ممکن است مواد شیمیایی به بخشهایی از مصالح نفوذ کرده باشند و آثار آنها در طول زمان آشکار شود. از سوی دیگر، هرگونه پاکسازی نیز باید با دقت انجام شود تا ماده تاریخی همراه با رنگ از سطح اثر جدا نشود به همین دلیل، پیشگیری در حوزه میراث فرهنگی، اهمیت بسیار بیشتری از درمان دارد.
به گفته وی هر اندازه جامعه نسبت به ارزش یک اثر شناخت بیشتری داشته باشد، احتمال آسیب دیدن آن کمتر خواهد شد و هزینههای سنگین و تخصصی مرمت نیز کاهش پیدا میکند.
تقویت سرمایه فرهنگی؛ راه مقابله با وندالیسم
بیرانوند یکی از راههای اصلی مقابله با وندالیسم را تقویت سرمایه فرهنگی جامعه دانست و گفت: اگر مردم بدانند یک اثر تاریخی چه نقشی در حافظه جمعی، هویت، فرهنگ و حتی اقتصاد منطقه دارد، نوع نگاه آنها به آن اثر نیز تغییر میکند.
وی افزود: میراث فرهنگی تنها مربوط به گذشته نیست، بلکه میتواند در توسعه گردشگری، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی نیز نقش داشته باشد بنابراین باید به مردم توضیح داده شود یک اثر تاریخی چگونه میتواند به عنوان بخشی از هویت یک شهر و یک منطقه، ظرفیت فرهنگی و اقتصادی ایجاد کند.
وی تاکید کرد: افزایش آگاهی باعث میشود مردم از حالت تماشاگر خارج شوند و خودشان را در حفاظت از میراث فرهنگی سهیم بدانند.
ضرورت ایجاد تعلق مردم به آثار تاریخی
این کارشناس فرهنگی، ایجاد پیوند واقعی میان جامعه و میراث فرهنگی را ضروری دانست و گفت: نباید آثار تاریخی را صرفا در قالب اشیایی متعلق به یک اداره یا سازمان معرفی کرد.
به گفته بیرانوند، مردم صاحبان واقعی میراث فرهنگی هستند و زمانی که احساس مالکیت و تعلق در جامعه ایجاد شود، مشارکت در حفاظت از آثار تاریخی نیز افزایش پیدا میکند.
وی افزود: اگر مردم احساس کنند یک اثر تاریخی متعلق به آنها نیست، ممکن است نسبت به آسیب دیدن آن بیتفاوت باشند، اما وقتی بدانند آن اثر بخشی از گذشته و هویت خودشان است، در برابر تخریب آن واکنش نشان میدهند.
بیرانوند تاکید کرد این ارتباط باید از طریق روایت کردن تاریخ، آموزش، برنامههای فرهنگی و حضور فعال رسانهها شکل بگیرد.
نقش روایتگری در حفظ میراث فرهنگی
بیرانوند با اشاره به نقش روایت در حفاظت از میراث فرهنگی گفت: مردم باید بدانند اثری که در مقابل آنها قرار دارد چه داستانی دارد.
به گفته وی، وقتی به یک کودک یا نوجوان گفته شود یک سنگنبشته ۹۰۰ سال قدمت دارد، این اطلاعات به تنهایی ممکن است برای ایجاد ارتباط عاطفی کافی نباشد اما اگر داستان شکلگیری اثر، دوره تاریخی آن، شرایط اجتماعی زمان ایجاد و مسیری که طی قرنها پشت سر گذاشته است روایت شود، ارتباط فرد با اثر متفاوت خواهد شد.
وی افزود: رسانهها، مدارس، دانشگاهها، شبکههای اجتماعی و کارگاههای آموزشی میتوانند در این زمینه نقش مهمی ایفا کنند.
این کارشناس فرهنگی تاکید کرد: میراث فرهنگی زمانی زنده میماند که روایت آن در جامعه جریان داشته باشد و مردم احساس کنند بخشی از داستان خودشان را در آن میبینند.
آثار تاریخی را به نام عده ای مصادره نکنیم
بیرانوند یکی دیگر از نکات مهم در حفاظت از میراث فرهنگی را پرهیز از مصادره آثار توسط گروههای خاص دانست و گفت: میراث فرهنگی متعلق به همه جامعه است و نباید یک اثر تاریخی را صرفا متعلق به یک گروه سیاسی، مذهبی، اجتماعی یا فکری دانست.
به گفته وی، زمانی که یک اثر تاریخی به یک جریان خاص منتسب شود، ممکن است بخشی از جامعه نسبت به آن احساس بیگانگی کند و این اتفاق میتواند رابطه مردم با میراث فرهنگی را تضعیف نماید.
وی تاکید کرد: آثار تاریخی باید به عنوان بخشی از گذشته مشترک همه مردم معرفی شوند، گذشتهای که فراتر از اختلافات سیاسی، اجتماعی و فکری قرار دارد که از این منظر، سنگنبشته خرمآباد نیز بخشی از میراث مشترک مردم لرستان و ایران است و حفاظت از آن نیز باید یک مطالبه عمومی باشد.
دوربین و مجازات لازم است، اما کافی نیست
این کارشناس درباره راهکارهای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی گفت: افزایش حفاظت فیزیکی، نصب دوربین، کنترل و نظارت و برخورد قانونی با تخریبگران ضروری است، اما این اقدامات به تنهایی نمیتواند وندالیسم را ریشهکن کند.
به گفته بیرانوند، اگر قرار باشد رفتارهای تخریبگرانه به شکل پایدار کاهش پیدا کند، باید در کنار حفاظت فیزیکی، روی آموزش، فرهنگسازی و افزایش سرمایه فرهنگی نیز سرمایهگذاری شود.
وی تاکید کرد: جامعهای که ارزش میراث خود را بشناسد، خود به بخشی از نظام حفاظت تبدیل میشود چراکه در چنین شرایطی، مردم نه تنها خود از آسیب زدن به آثار تاریخی پرهیز میکنند، بلکه در برابر رفتارهای تخریبگرانه نیز بیتفاوت نخواهند بود.
حفاظت از میراث فرهنگی بدون مشارکت مردم امکانپذیر نیست
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان نیز با اشاره به ماجرای آسیب به سنگنبشته خرمآباد گفت: آثار دیوارنویسی ایجادشده بر این اثر تاریخی در کمتر از ۴۸ ساعت رفع و عملیات پاکسازی و حفاظت انجام شد.
عطا حسنپور اظهار کرد: حفاظت از میراث فرهنگی تنها به اقدامات فیزیکی و مرمتی محدود نمیشود، بلکه در کنار حفاظت تخصصی باید آموزش، افزایش آگاهی عمومی و مشارکت اجتماعی نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی سنگنبشته خرمآباد را یک سند ارزشمند مکتوب و بخشی از حافظه تاریخی و جمعی منطقه دانست و افزود: چنین آثاری فقط یک بنای تاریخی یا یک قطعه سنگ نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم و سندی از گذشته این سرزمین به شمار میروند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان تاکید کرد: هرگونه آسیب به این آثار در واقع آسیب به بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی جامعه است و به همین دلیل حفاظت از آنها باید به یک دغدغه عمومی تبدیل شود.
حسنپور با اشاره به اقدامات انجامشده برای پاکسازی سنگنبشته خرمآباد گفت: تیم مرمت به سرپرستی مسعود دارابی پس از اطلاع از موضوع، اقدامات تخصصی لازم را برای رفع آثار دیوارنویسی انجام داد و این عملیات در کمتر از ۴۸ ساعت به پایان رسید.
وی ادامه داد: در این فرآیند تلاش شد ضمن حذف آثار ایجادشده، کمترین آسیب ممکن به ساختار و اصالت اثر وارد شود و سنگنبشته پس از پایان عملیات دوباره برای بازدید مردم و گردشگران آماده شد.
حسنپور تصریح کرد: اتفاق رخداده نشان میدهد حفاظت از میراث فرهنگی نیازمند همکاری همه بخشهای جامعه است و نمیتوان انتظار داشت یک دستگاه به تنهایی از تمام آثار تاریخی حفاظت کند.
وی آموزش و فرهنگسازی را از مهمترین ابزارهای پیشگیری از آسیب به آثار تاریخی دانست و گفت: هر اندازه آگاهی مردم نسبت به ارزش آثار تاریخی افزایش پیدا کند احساس تعلق و مسوولیت آنان نیز بیشتر خواهد شد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان افزود: باید ارتباط میان جامعه و میراث فرهنگی تقویت شود و مردم بدانند که آثار تاریخی متعلق به همه آنهاست و حفاظت از این آثار در واقع حفاظت از بخشی از هویت و گذشته خودشان است.
حسنپور همچنین بر ضرورت افزایش مشارکت اجتماعی، ارتقای آگاهی عمومی و تقویت آموزشهای فرهنگی تاکید کرد و گفت: میراث فرهنگی زمانی میتواند به شکل پایدار حفظ شود که مردم خود را در قبال آن مسوول بدانند.
وی با اشاره به ضرورت برخورد با عامل یا عاملان این اقدام اظهار کرد: در کنار اقدامات فرهنگی و آموزشی، برخورد قانونی با افرادی که به آثار تاریخی آسیب میزنند نیز ضروری است و باید از تکرار چنین رفتارهایی جلوگیری شود.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان تاکید کرد: سنگنبشته خرمآباد یک اثر ارزشمند تاریخی و بخشی از حافظه جمعی منطقه است و صیانت از آن نیازمند همافزایی دستگاههای متولی، جامعه فرهنگی، رسانهها و مردم است.
سنگنبشته خرمآباد؛ از یک خراش تا هشدار فرهنگی
ماجرای سنگنبشته خرمآباد اگرچه با پاکسازی آثار اسپری در کمتر از ۴۸ ساعت از نظر فیزیکی مدیریت شد، اما از نظر فرهنگی نباید به همین نقطه ختم شود.
این اتفاق فرصتی است برای اینکه نسبت جامعه با میراث تاریخی خود دوباره مورد بازنگری قرار گیرد، اینکه چگونه میتوان فاصله میان مردم و آثار تاریخی را کاهش داد و چگونه میتوان کاری کرد که یک سنگنبشته ۹۰۰ ساله نه یک قطعه سنگ، بلکه بخشی از هویت و داستان مشترک مردم دیده شود.
پاسخ به وندالیسم فقط در مجازات خلاصه نمیشود، مجازات پس از وقوع تخریب ضروری است، اما پیشگیری از آن نیازمند آموزش، آگاهی، روایت درست تاریخ و ایجاد احساس تعلق است.
اگر قرار باشد میراث فرهنگی برای نسلهای آینده باقی بماند، باید حفاظت از آن از یک وظیفه اداری به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود که در این میان، رسانهها نیز وظیفه دارند تنها هنگام تخریب آثار تاریخی به سراغ آنها نروند، بلکه پیش از وقوع حادثه، ارزش تاریخی و فرهنگی این آثار را برای جامعه روایت کنند.
نظر شما